लोक “ट्रस्ट” म्हणताना दोन वेगळ्या गोष्टींबद्दल बोलतात: कुटुंबातील सदस्यांसाठी केलेला खाजगी न्यास आणि धार्मिक किंवा धर्मादाय उद्देशासाठी असलेला सार्वजनिक न्यास. दोन्ही वेगळ्या कायद्यांनी चालतात आणि फक्त एकच धर्मादाय आयुक्तांकडे नोंदवला जातो.
सार्वजनिक न्यास
महाराष्ट्र सार्वजनिक न्यास अधिनियम, 1950 नुसार सार्वजनिक न्यास म्हणजे सार्वजनिक धार्मिक किंवा धर्मादाय उद्देशासाठी, किंवा दोन्हीसाठी असलेला न्यास (कलम 2(13)). तो धर्मादाय आयुक्त कार्यालयात नोंदवावा लागतो (कलम 18), आणि नंतर त्यावर देखरेख राहते: लेखे, लेखापरीक्षण, बदल अहवाल आणि काही मालमत्ता व्यवहारांसाठी परवानगी. प्रक्रिया सार्वजनिक न्यास नोंदणी कशी करावी मध्ये आहे.
खाजगी न्यास
खाजगी न्यास नामनिर्देशित लाभार्थ्यांसाठी, सहसा कुटुंबातील सदस्यांसाठी, मालमत्ता धारण करण्यासाठी केला जातो आणि भारतीय न्यास अधिनियम, 1882 नुसार चालतो. त्या अधिनियमाचे कलम 5 सांगते की स्थावर मालमत्तेसंबंधी कोणताही न्यास, न्यासकर्त्याने किंवा विश्वस्ताने सही केलेल्या आणि नोंदणीकृत, मृत्युपत्रेतर लेखी दस्तऐवजाद्वारे किंवा न्यासकर्त्याच्या मृत्युपत्राद्वारे घोषित केल्याशिवाय वैध नसतो. जंगम मालमत्तेचा न्यास त्याच पद्धतीने घोषित करावा लागतो किंवा मालमत्तेची मालकी विश्वस्ताकडे हस्तांतरित करावी लागते. प्रत्यक्षात, फ्लॅट किंवा जमीन धारण करणाऱ्या कौटुंबिक न्यासासाठी नोंदणीकृत विलेख लागते.
भारतीय न्यास अधिनियम धर्मादाय न्यासांना लागू नाही
भारतीय न्यास अधिनियमाचे कलम 1 सांगते की त्यातील काहीही सार्वजनिक किंवा खाजगी धार्मिक किंवा धर्मादाय देणग्यांना (endowments) लागू होत नाही. त्यामुळे धर्मादाय न्यास हा खाजगी न्यास नाही आणि दोन्हींचे नियम मिसळू नयेत.
तुम्हाला कोणता हवा?
| प्रश्न | खाजगी न्यास | सार्वजनिक न्यास |
|---|---|---|
| उद्देश | नामनिर्देशित व्यक्तींचा, जसे कुटुंबाचा, फायदा | सार्वजनिक धार्मिक किंवा धर्मादाय उद्देश |
| मुख्य कायदा | भारतीय न्यास अधिनियम, 1882 | महाराष्ट्र सार्वजनिक न्यास अधिनियम, 1950 |
| कुठे नोंदणी | उप-निबंधकाकडे, जिथे (स्थावर मालमत्तेसाठी) दस्तऐवजाची नोंदणी करावी लागते | धर्मादाय आयुक्त |
| देखरेख | धर्मादाय आयुक्तांकडून नाही | होय: लेखे, लेखापरीक्षण, बदल अहवाल |
तुमचा उद्देश शाळा, वैद्यकीय मदत गट, मंदिर किंवा जनतेसाठी खुला सामुदायिक निधी चालवण्याचा असेल, तर तुम्ही सार्वजनिक न्यासाच्या कक्षेत आहात. उद्देश मुलांसाठी किंवा आई-वडिलांसाठी कौटुंबिक मालमत्ता सांभाळण्याचा असेल, तर खाजगी न्यास योग्य असू शकतो, जरी कधी मृत्युपत्र किंवा बक्षीसपत्र अधिक चांगले ठरते. पाहा मुंबईत मृत्युपत्र करणे आणि बक्षीसपत्र.
न्यास की सोसायटी?
काम धर्मादाय असले पण तुम्हाला सदस्यत्वावर आधारित रचना हवी असेल, तर सोसायटी हा दुसरा पर्याय आहे: सार्वजनिक न्यास आणि सोसायटी.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
खाजगी न्यासाला धर्मादाय आयुक्त लागतात का?
नाही. धर्मादाय आयुक्त सार्वजनिक न्यास अधिनियमाखाली सार्वजनिक न्यास नोंदवतात.
साध्या पत्राने न्यास करता येतो का?
स्थावर मालमत्तेसाठी कलम 5 नुसार नोंदणीकृत दस्तऐवज लागतो, त्यामुळे फक्त पत्र पुरेसे नाही.
निवड आणि विलेख तयार करण्यात मदतीसाठी मुंबईत न्यास नोंदणी सहाय्य पाहा.
ही सर्वसाधारण माहिती आहे, कायदेशीर सल्ला नाही. कर आकारणी आणि मुद्रांक शुल्क विलेख आणि मालमत्तेवर अवलंबून असतात, त्यामुळे तुमच्या तथ्यांनुसार सल्ला घ्या.
स्रोत: भारतीय न्यास अधिनियम, 1882 (कलम 1 आणि 5); महाराष्ट्र सार्वजनिक न्यास अधिनियम, 1950 (कलम 2(13) आणि 18).