तुम्हाला महाराष्ट्रात धर्मादाय किंवा धार्मिक न्यास स्थापन करायचा आहे आणि काय तयार करायचे, अर्ज कुठे करायचा आणि अर्ज केल्यानंतर काय होते हे जाणून घ्यायचे आहे. ही मार्गदर्शिका धर्मादाय आयुक्तांनी प्रसिद्ध केलेली प्रक्रिया आणि महाराष्ट्र सार्वजनिक न्यास अधिनियम, 1950 नुसार टप्प्याटप्प्याने माहिती देते.
आधी पाहा: हा सार्वजनिक न्यास आहे का?
अधिनियमातील कलम 2(13) नुसार सार्वजनिक न्यास म्हणजे सार्वजनिक धार्मिक किंवा धर्मादाय उद्देशासाठी, किंवा दोन्हीसाठी असलेला न्यास. फक्त स्वतःच्या कुटुंबासाठी केलेला न्यास वेगळा असतो. न्यास की सोसायटी याबाबत संभ्रम असल्यास सार्वजनिक न्यास आणि सोसायटी वाचा.
नोंदणी कोण करतो, कुठे आणि कधीपर्यंत
- अर्ज करणे हे विश्वस्ताचे (ट्रस्टीचे) कर्तव्य आहे (कलम 18(1)).
- अर्ज ज्या विभागात न्यासाचे कार्यालय आहे किंवा ज्या ठिकाणी न्यासाची मालमत्ता किंवा तिचा मोठा भाग आहे, तेथील उप किंवा सहायक धर्मादाय आयुक्तांकडे जातो (कलम 18(2)).
- अधिनियम लागू झाल्यानंतर स्थापन झालेल्या न्यासासाठी अर्ज स्थापनेनंतर तीन महिन्यांच्या आत करावा लागतो (कलम 18(4)).
पायरी 1: नाव निवडा
धर्मादाय आयुक्तांच्या मार्गदर्शिकेनुसार नाव एखाद्या देशाच्या, राज्याच्या, शासकीय संस्थेच्या किंवा स्थानिक प्राधिकरणाच्या नावासारखे नसावे आणि Emblems and Names (Prevention of Improper Use) Act, 1950 अंतर्गत प्रतिबंधित नसावे. पोर्टलवर “नावाची उपलब्धता तपासा” हे बटण आहे. विलेख अंतिम करण्यापूर्वी ते वापरा.
पायरी 2: कागदपत्रे तयार करा
पोर्टलवर स्कॅन केलेली कागदपत्रे अपलोड करावी लागतात (मार्गदर्शिकेनुसार 150 DPI, कृष्णधवल). मार्गदर्शिकेतील यादी:
- न्यासाचा अर्ज
- विश्वस्तांचे संमतीपत्र
- मेमोरँडम ऑफ असोसिएशन
- न्यास निर्माण करणारा दस्तऐवज (न्यास विलेख)
- सर्व विश्वस्तांचा पत्ता पुरावा
- सर्व विश्वस्तांचा ओळख पुरावा
- न्यास कार्यालयाच्या पत्त्यासाठी ना हरकत प्रमाणपत्र
- न्यास कार्यालयाच्या पत्त्याचा पुरावा
- विश्वस्त मंडळाचे अधिकारपत्र
- मंडळाच्या ठरावाची प्रत
- स्वयंघोषणापत्र
- वकालतनामा, वकील हजर राहणार असल्यास
- वर्तमानपत्रात प्रसिद्धीतून सूट मिळण्याचा अर्ज (₹10 चा कोर्ट फी स्टॅम्प लावून)
- अनुसूची 1, 2 आणि 6
- न्यासाचे नियम व विनियम किंवा घटना
- इतर कोणतेही कागदपत्र
कागदपत्रे एकसारखी ठेवण्याच्या सूचनांसाठी नोंदणीची कागदपत्रे कशी तयार करावीत पाहा.
पायरी 3: ऑनलाइन अर्ज भरा
- धर्मादाय आयुक्तांच्या पोर्टलवर (charity.maharashtra.gov.in) नवीन वापरकर्ता म्हणून नोंदणी करून लॉग इन करा.
- “Register Trust” निवडा आणि “Check name availability” वापरा.
- अर्जदाराचा तपशील भरा (मार्गदर्शिकेत आधार आणि पॅनचा उल्लेख आहे) आणि विश्वस्त जोडा. किमान एक विश्वस्त आवश्यक आहे, कमाल मर्यादा नाही.
- विश्वस्तांच्या वारसाचा मार्ग, विलेखात लिहिल्याप्रमाणे, नमूद करा.
- न्यासाचे उद्देश आणि न्यास निर्माण करणारा दस्तऐवज निवडा.
- न्यासाकडे मालमत्ता किंवा उत्पन्न असल्यास मालमत्तेचा तपशील, उत्पन्नाचे स्रोत आणि वार्षिक उत्पन्न भरा.
- कागदपत्रे अपलोड करा; थांबायचे असल्यास ड्राफ्ट म्हणून जतन करा.
- ऑनलाइन किंवा ऑफलाइन भरणा निवडून सादर करा. तुम्हाला SRN (अर्ज संदर्भ क्रमांक) मिळेल.
कलम 18(5) नुसार अर्जात न्यासाचे नाव, विश्वस्त व व्यवस्थापकाचे (असल्यास) नाव व पत्ते, वारसाचा मार्ग, जंगम व स्थावर मालमत्तेची यादी व अंदाजे किंमत, सरासरी वार्षिक उत्पन्न व खर्च आणि पत्रव्यवहाराचा पत्ता द्यावा लागतो. अर्जावर सही करणाऱ्या प्रत्येकाने गंभीर प्रतिज्ञान (solemn affirmation) अधिकृत अधिकाऱ्यासमोर, जसे उप किंवा सहायक धर्मादाय आयुक्त, शांतता न्यायाधीश, कार्यकारी दंडाधिकारी किंवा नोटरी, करावे लागते (Bombay Public Trusts Rules, 1951 चा नियम 6(4)).
पायरी 4: 30 दिवसांच्या आत हजर राहा
मार्गदर्शिकेनुसार ऑनलाइन अर्ज सादर केल्यानंतर अर्जदार, प्रतिनिधी किंवा वकिलाने सर्व मूळ कागदपत्रांसह 30 दिवसांच्या आत हजर राहावे लागते. ऑफलाइन भरणा निवडला असल्यास शुल्क त्याच कालावधीत न्यास कार्यालयात भरावे लागते.
त्यानंतर: चौकशी
नोंदणी आपोआप होत नाही. अधिकारी कलम 19 नुसार चौकशी करतो: न्यास अस्तित्वात आहे का, तो सार्वजनिक न्यास आहे का, विश्वस्त कोण आहेत, मालमत्ता कशी धारण केली आहे आणि उत्पन्न-खर्च किती आहे. चौकशीची जाहीर सूचना दिली जाते (नियम 7A), उदा. वर्तमानपत्रातील जाहिरात आणि कार्यालयाच्या सूचना फलकावर नोटीस, आणि हरकती सहसा शेवटच्या प्रसिद्धीपासून 30 दिवसांच्या आत ग्राह्य धरल्या जातात. त्यानंतर अधिकारी निष्कर्ष नोंदवतो (कलम 20) आणि तो सार्वजनिक न्यास आढळल्यास नोंदवहीत नोंद करतो. अधिनियमात सर्वांसाठी एक निश्चित दिवसांची मर्यादा नाही, त्यामुळे वेळ कार्यालयावर आणि हरकतींवर अवलंबून असतो.
नोंदणीनंतर
- तुम्हाला नोंदणी क्रमांक, म्हणजे PTR क्रमांक, मिळतो.
- विश्वस्त किंवा तपशिलात बदल झाल्यास बदल अहवाल द्यावा लागतो.
- लेखे व लेखापरीक्षण: खाती आणि ऑडिट.
- प्राप्तिकर सवलत (12A आणि 80G) हा वेगळा अर्ज आहे: 12A आणि 80G.
खर्चाबद्दल जाणून घेण्यासाठी सार्वजनिक न्यास नोंदणीचा खर्च वाचा. विलेख आणि अर्जात मदतीसाठी मुंबईत न्यास नोंदणी सहाय्य पाहा.
ही सर्वसाधारण माहिती आहे, तुमच्या परिस्थितीसाठी कायदेशीर सल्ला नाही. अर्ज करण्यापूर्वी पोर्टलवरील सध्याची प्रक्रिया तपासा.
स्रोत: महाराष्ट्र सार्वजनिक न्यास अधिनियम, 1950 (कलम 2(13), 18, 19, 20); Bombay Public Trusts Rules, 1951 (नियम 6 आणि 7A); धर्मादाय आयुक्त, महाराष्ट्र यांची न्यास नोंदणी नागरिक मार्गदर्शिका (charity.maharashtra.gov.in).