गृहनिर्माण सहकारी संस्थेतील सभासदाचा मृत्यू झाला की कुटुंबासमोर दोन वेगवेगळे प्रश्न असतात: संस्थेत मृत सभासदाच्या जागी सभासद कोण होणार, आणि फ्लॅटचा मालक कोण. हे दोन प्रश्न एक नाहीत, आणि त्यांची सरमिसळ हेच फ्लॅटवरून होणाऱ्या कौटुंबिक वादांचे सर्वात मोठे कारण आहे. नॉमिनी (नामनिर्देशित व्यक्ती) आपोआप मालक होत नाही. कायदा आणि प्रक्रिया येथे दिली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- नॉमिनी
- फक्त तात्पुरता (provisional) सभासद होतो; आपोआप मालक होत नाही
- कायदा
- महाराष्ट्र सहकारी संस्था अधिनियम, कलम 154B-13 (प्रकरण XIII-B, 2019 पासून)
- वारसांना हस्तांतरण
- मृत्युपत्र, वारसा प्रमाणपत्र (succession/heirship certificate) किंवा कौटुंबिक व्यवस्थेच्या दस्तऐवजावर
- प्रोबेट
- रिपीलिंग अँड अमेंडिंग ॲक्ट, 2025 नंतर मुंबईत सक्तीचे नाही; संस्था मागू शकते
- कागदपत्रे
- मृत्यू दाखला, शेअर सर्टिफिकेट, फ्लॅटचा करार, नामनिर्देशन फॉर्म, देखभाल पावत्या
नॉमिनी म्हणजे मालक नाही
नामनिर्देशनामुळे संस्थेला कळते की सभासदाच्या मृत्यूनंतर कोणाशी व्यवहार करायचा. त्यामुळे नॉमिनी फ्लॅटचा मालक होत नाही आणि इतर वारसांचा हक्क संपत नाही. मृत्युपत्र असल्यास त्यानुसार, नसल्यास मृत व्यक्तीला लागू असलेल्या वारसा कायद्यानुसार (हिंदू, मुस्लिम इ.) मालकी ठरते.
सर्वोच्च न्यायालयाने इंद्राणी वाही (2016) प्रकरणात सांगितले की संस्थेने नॉमिनीशी व्यवहार करावा, पण त्यामुळे वारसा ठरत नाही; वारस न्यायालयात आपला हक्क सिद्ध करू शकतात. शक्ती येझदानी (14 डिसेंबर 2023) प्रकरणात न्यायालयाने स्पष्ट केले की नामनिर्देशन हा “वारशाचा तिसरा मार्ग” नाही. मुंबई उच्च न्यायालयानेही गृहनिर्माण संस्थांबाबत हेच सांगितले आहे, आणि 2026 मध्ये पुन्हा स्पष्ट केले की नामनिर्देशनाने मालकी मिळत नाही.
2019 आणि 2026 मधील बदल
- 2019 च्या सुधारणेने गृहनिर्माण संस्थांसाठी स्वतंत्र प्रकरण XIII-B जोडले. कलम 154B-13 नुसार संस्था मृत्युपत्र, वारसा प्रमाणपत्र किंवा कौटुंबिक व्यवस्थेच्या दस्तऐवजावर हक्कदार व्यक्तीला शेअर आणि हितसंबंध हस्तांतरित करते.
- नॉमिनीला वारसांची नोंद होईपर्यंत तात्पुरता सभासद म्हणून दाखल करता येते.
- 18 जून 2026 रोजी अधिसूचित झालेल्या सहकारी संस्था (सुधारणा) नियम, 2026 नुसार नॉमिनी नमुना Y-4 मध्ये, नुकसानभरपाई बंधपत्रासह (indemnity bond) तात्पुरत्या सभासदत्वासाठी अर्ज करतो. वारस नोंदणीकृत कौटुंबिक व्यवस्थेवर, हरकती मागवणारी जाहीर नोटीस दिल्यानंतर, शेअर हस्तांतरित करून घेऊ शकतात. कोणी हरकत घेतल्यास संस्थेने वारसा कागदपत्रांची वाट पाहावी.
टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया
- संस्थेला कळवा: मृत्यू दाखल्यासह, उपविधीनुसार (bye-laws) विहित नमुन्यात अर्ज करा.
- हक्कदार कोण ते ठरवा: मृत्युपत्र असल्यास मृत्युपत्र; नसल्यास वारसा प्रमाणपत्र किंवा सर्व वारसांनी केलेली नोंदणीकृत कौटुंबिक व्यवस्था. एका वारसाला फ्लॅट द्यायचा असल्यास इतर वारस नोंदणीकृत हक्कसोड पत्राद्वारे (release deed) आपला हिस्सा सोडू शकतात.
- जाहीर नोटीस: संस्था हरकती मागवणारी नोटीस देते.
- हस्तांतरण: हरकत नसल्यास संस्था शेअर सर्टिफिकेटवर वारसाचे नाव नोंदवते आणि सभासद नोंदवहीत बदल करते.
- नॉमिनी आणि वारस वेगळे असल्यास: नॉमिनी तात्पुरता सभासद राहतो; इतर वारस वारसा प्रमाणपत्र मिळवून किंवा न्यायालयाचा आदेश घेऊन आपला हक्क नोंदवू शकतात.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
नॉमिनी फ्लॅटचा मालक होतो का?
नाही. नॉमिनी फक्त वारसांची नोंद होईपर्यंत तात्पुरता सभासद असतो. मालकी मृत्युपत्र किंवा वारसा कायद्यानुसार ठरते.
प्रोबेट आवश्यक आहे का?
रिपीलिंग अँड अमेंडिंग ॲक्ट, 2025 नंतर मुंबईत प्रोबेट सक्तीचे नाही, पण वाद असल्यास संस्था किंवा बँक ते मागू शकते.
संस्था जास्त हस्तांतरण शुल्क मागत आहे.
वारसाला होणाऱ्या हस्तांतरणासाठी संस्था उपविधीपेक्षा जास्त शुल्क आकारू शकत नाही. पहा: Housing society transfer charges (English).
सल्ला भेटीसाठी पूर्वनियोजित वेळ घ्यावी लागते. वेळ ठरवण्यासाठी +91 99301 50560 वर फोन करा किंवा WhatsApp संदेश पाठवा.
हे मार्गदर्शक ऑक्टोबर 2026 मधील सर्वसाधारण कायदेशीर स्थिती सांगते. हा कायदेशीर सल्ला नाही; संस्थेचे उपविधी आणि कुटुंबाची परिस्थिती यावर प्रक्रिया ठरते.
संबंधित
- Transferring a society flat after death (English)
- MHADA flat transfer after death (English)
- Muslim inheritance calculator (English)