सार्वजनिक न्यासाच्या विश्वस्ताचा मृत्यू झाल्यावर न्यासाचे काम अनेकदा अचानक थांबते. बँक खाते गोठवले जाते, स्वाक्षरी कोण करणार हे स्पष्ट नसते, आणि मृत विश्वस्ताच्या कुटुंबीयांना कधी कधी वाटते की आता ते विश्वस्त झाले. महाराष्ट्र सार्वजनिक विश्वस्त व्यवस्था अधिनियम, 1950 मध्ये यासाठी स्पष्ट प्रक्रिया आहे.
टप्पा 1: न्यास करारपत्र वाचा
पुढे काय होणार हे करारपत्र ठरवते. यात पाहा:
- विश्वस्तांची किमान आणि कमाल संख्या;
- रिक्त जागा कशी भरली जाते: उरलेल्या विश्वस्तांकडून निवड, संस्थापक कुटुंबाकडून नामनिर्देशन, सदस्यांकडून निवडणूक किंवा वंशपरंपरागत वारसा (उदा. मंदिर न्यासाचे वहिवाटदार);
- बैठकीचा कोरम आणि बैठक कोण बोलावू शकतो.
करारपत्रात वंशपरंपरागत वारसाहक्काची तरतूद नसल्यास मृत विश्वस्ताचे वारस विश्वस्त होत नाहीत.
टप्पा 2: वैध बैठक घ्या
उरलेल्या विश्वस्तांनी बैठक घेऊन मृत्यूची नोंद करावी आणि करारपत्र परवानगी देत असल्यास उत्तराधिकारी नेमावा. सर्व विश्वस्तांना नोटीस द्यावी आणि कोरम पूर्ण असावा. करारपत्रातील कोरम पूर्ण नसताना (एक विश्वस्त कोरम होऊ शकत नाही), नोटीस दडवल्या असताना, किंवा आवश्यक चौकशीशिवाय बदल अहवाल स्वीकारला असताना असे बदल अहवाल रद्द करणे मुंबई उच्च न्यायालयाने योग्य ठरवले आहे.
टप्पा 3: 90 दिवसांत बदल अहवाल दाखल करा
कलम 22 नुसार विश्वस्तांमधील बदलाचा अहवाल 90 दिवसांच्या आत सहायक किंवा उप धर्मादाय आयुक्तांना अनुसूची III मध्ये द्यावा लागतो, जो आता बहुतेक ऑनलाइन दाखल होतो. सोबत मृत्यू दाखला, ठराव, नवीन विश्वस्ताची संमती आणि ओळखपत्रे आणि नियमांनुसार आवश्यक कागदपत्रे जोडा. पहा बदल अहवाल आणि PTR क्रमांक आणि विश्वस्त बदल ठराव आणि संमतीपत्र नमुना.
मुदत चुकली? श्री मल्लिकार्जुन देवस्थान, शेळगी विरुद्ध सुभाष मल्लिकार्जुन बिराजदार (2024) या प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने ठरवले की बदल अहवाल उशिरा दाखल करण्याचा विलंब माफ होऊ शकतो आणि त्यामुळे नवीन विश्वस्ताची नेमणूक आपोआप अवैध होत नाही, मात्र अहवाल न दिल्यास दंड होऊ शकतो.
टप्पा 4: बँक खाते
स्वाक्षरीकर्त्याचा मृत्यू झाल्यावर बँका सहसा व्यवहार थांबवतात किंवा मर्यादित करतात. व्यवहार पुन्हा सुरू करण्यासाठी बँका सहसा मागतात:
- मृत्यू दाखला;
- नवीन स्वाक्षरीकर्त्यांना अधिकार देणारा ठराव;
- दाखल केलेला बदल अहवाल, आणि अनेकदा तो स्वीकारल्याचा आदेश;
- नवीन स्वाक्षरीकर्त्यांचे KYC आणि न्यासाचे नोंदणी प्रमाणपत्र.
म्हणूनच बदल अहवाल लवकर दाखल करणे हा बँक व्यवहार पुन्हा सुरू करण्याचा सर्वात जलद मार्ग आहे. पगार, भाडे यांसारखी तातडीची देणी अडकली असल्यास परिस्थिती आणि घेतलेली पावले स्पष्ट करणारे पत्र बँकेला द्या.
एकही विश्वस्त उरला नसल्यास किंवा करारपत्रात मार्ग नसल्यास
शेवटच्या विश्वस्ताचा मृत्यू झाला असेल, उरलेले विश्वस्त कोरम पूर्ण करू शकत नसतील, किंवा करारपत्रात नेमणुकीची व्यवहार्य पद्धत नसेल, तर कलम 47 नुसार नवीन विश्वस्त नेमण्यासाठी धर्मादाय आयुक्तांकडे अर्ज करता येतो. सहसा हरकती आणि विश्वस्त होण्यास इच्छुक व्यक्तींचे प्रस्ताव मागवणारी जाहीर नोटीस काढली जाते आणि नंतर धर्मादाय आयुक्त योग्य विश्वस्त नेमतात. पहा कलम 41D आणि 47.
मृत विश्वस्ताच्या नावावर असलेली मालमत्ता
कधी कधी न्यासाची मालमत्ता महापालिका किंवा जमीन नोंदीत एखाद्या विश्वस्ताच्या वैयक्तिक नावावर असते. ती न्यासाचीच मालमत्ता राहते. नोंदी न्यासाच्या किंवा सध्याच्या विश्वस्तांच्या नावाने दुरुस्त कराव्यात, आणि सार्वजनिक न्यास नोंदवहीत मालमत्तेची नोंद योग्य असावी. मृत विश्वस्ताचे वारस ती कौटुंबिक मालमत्ता म्हणून वापरणार नाहीत याची काळजी घ्या.
तपासणी यादी
- मृत्यू दाखला मिळवा.
- वारसा आणि कोरमसाठी करारपत्र तपासा.
- सर्व विश्वस्तांना नोटीस देऊन बैठक घ्या; मृत्यू आणि नेमणुकीची नोंद करा.
- 90 दिवसांच्या आत बदल अहवाल दाखल करा.
- बँक स्वाक्षरीकर्ते आणि इतर संस्थांमध्ये बदल करा.
- न्यास स्वतः रिक्त जागा भरू शकत नसल्यास कलम 47 नुसार अर्ज करा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
मृत विश्वस्ताचा मुलगा म्हणतो की तो आता विश्वस्त आहे. हे बरोबर आहे का?
करारपत्रात वंशपरंपरागत वारसाहक्काची तरतूद असेल तरच, आणि तरीही बदल अहवाल दाखल होऊन स्वीकारला गेला पाहिजे.
करारपत्रात सांगितलेल्यापेक्षा कमी विश्वस्तांवर न्यास चालू शकतो का?
उरलेल्या विश्वस्तांनी करारपत्रातील अधिकारांच्या आत आणि वैध कोरमसह काम करावे. रिक्त जागा लवकर भराव्यात.
सर्व विश्वस्तांचा मृत्यू झाल्यास बदल अहवाल कोण दाखल करतो?
न्यासात हितसंबंध असलेली व्यक्ती धर्मादाय आयुक्तांकडे, कलम 47 अंतर्गतही, जाऊ शकते.
मालाड पश्चिम येथील आमचे कार्यालय मुंबई, ठाणे, पालघर आणि अलिबाग येथील धर्मादाय आयुक्त कार्यालयांसमोर बदल अहवाल आणि विश्वस्त नेमणुकीसाठी मदत करते. मदतीसाठी संपर्क करा.
ही मार्गदर्शिका ऑक्टोबर 2026 मधील सामान्य कायदा सांगते. हा कायदेशीर सल्ला नाही; बरेच काही न्यास करारपत्रावर अवलंबून असते.