“तुझं लग्न झालंय, मालमत्ता भावांची आहे.” मुंबई आणि महाराष्ट्रातील अनेक मुलींना आजही हे ऐकावं लागतं, आणि काय सोडून देत आहोत हे न समजता हक्कसोड पत्रावर सही करायला सांगितलं जातं. 2005 पासून कायदा स्पष्ट आहे, आणि 2020 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने उरलेल्या शंकाही दूर केल्या: हिंदू कुटुंबातील मुलगी जन्मापासून सहदायिक (coparcener) असते, आणि वडिलोपार्जित मालमत्तेत तिचा हिस्सा मुलाइतकाच असतो, ती विवाहित असो वा अविवाहित. याचा अर्थ काय, वडिलोपार्जित मालमत्ता कोणती आणि व्यवहारात काय करावं, ते येथे दिलं आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- कायदा
- हिंदू वारसा अधिनियम, 1956 चे कलम 6, 9 सप्टेंबर 2005 पासून सुधारित
- महत्त्वाचा निकाल
- विनीता शर्मा विरुद्ध राकेश शर्मा, सर्वोच्च न्यायालय, तीन न्यायमूर्ती, 11 ऑगस्ट 2020
- विवाहित मुलगी
- अविवाहित मुलगी आणि मुलाइतकेच हक्क
- वडिलांचा मृत्यू 2005 पूर्वी
- फरक पडत नाही; हक्क जन्मापासून असतो
- कोणाला लागू
- हिंदू, शीख, जैन आणि बौद्ध
2020 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने काय ठरवलं
विनीता शर्मा विरुद्ध राकेश शर्मा प्रकरणात तीन न्यायमूर्तींच्या खंडपीठाने ठरवलं की:
- मुलगी जन्मापासून, स्वतःच्या हक्काने, मुलाइतक्याच हक्क आणि जबाबदाऱ्यांसह सहदायिक होते. हे 2005 पूर्वी किंवा नंतर जन्मलेल्या सर्व मुलींना लागू आहे.
- 9 सप्टेंबर 2005 रोजी वडील हयात असणं आवश्यक नाही. याच्या उलट सांगणारा पूर्वीचा निकाल रद्द करण्यात आला.
- 20 डिसेंबर 2004 पूर्वी झालेल्या वाटण्या, विक्री आणि मृत्युपत्रे सुरक्षित राहतात; ती पुन्हा उघडली जात नाहीत.
- “कुटुंबात तोंडी वाटणी झाली होती” असं सांगून भाऊ मुलीचा दावा फेटाळू शकत नाही. वाटणी नोंदणीकृत दस्तऐवजाने किंवा न्यायालयाच्या हुकूमनाम्याने झाली असेल तरच, किंवा क्वचित प्रसंगी सार्वजनिक नोंदींमधून स्पष्ट दिसत असेल तरच ती मान्य होते.
- प्रलंबित वाटणी दाव्यांमध्ये, प्राथमिक हुकूमनामा झाला असला तरी, मुलींना मुलांइतका हिस्सा द्यावा लागेल.
वडिलोपार्जित की स्वकष्टार्जित: बहुतेक प्रकरणं यावर ठरतात
मुलीचा जन्मापासूनचा हक्क सहदायिक मालमत्तेत असतो, ज्याला सामान्यतः वडिलोपार्जित मालमत्ता म्हणतात: संयुक्त कुटुंबात अविभक्तपणे चालत आलेली मालमत्ता. प्रत्येक कौटुंबिक घर कायदेशीर अर्थाने वडिलोपार्जित नसतं.
- स्वकष्टार्जित मालमत्ता: वडिलांनी स्वतःच्या कमाईतून घेतलेला फ्लॅट. ते तो विकू शकतात, बक्षीस देऊ शकतात किंवा मृत्युपत्राने कोणालाही देऊ शकतात. मृत्युपत्र न करता त्यांचा मृत्यू झाल्यास मुली, मुलगे, पत्नी आणि आई वर्ग I वारस म्हणून समान हिस्सा घेतात. विवाहित आहे म्हणून मुलगी कधीही वगळली जात नाही.
- 1956 नंतर वडिलांकडून वारसाने मिळालेली मालमत्ता: सर्वोच्च न्यायालयाने 1986 मध्ये (कमिशनर ऑफ वेल्थ टॅक्स विरुद्ध चंदर सेन) ठरवलं की कलम 8 नुसार मुलाला वडिलांकडून वारसाने मिळालेली मालमत्ता सामान्यतः त्याची स्वतःची असते, त्याच्या मुलांसाठी संयुक्त कुटुंबाची नाही. म्हणून एखादं घर वडिलोपार्जित आहे का हे त्याच्या इतिहासावर अवलंबून असतं, आणि त्यासाठी कागदपत्रं महत्त्वाची ठरतात.
- बक्षीस किंवा मृत्युपत्राने मिळालेली मालमत्ता सामान्यतः घेणाऱ्याची स्वतःची असते, बक्षीसपत्र किंवा मृत्युपत्रात वेगळं लिहिलं नसेल तर.
दोन्ही परिस्थितीत मुलीचा सहसा दावा असतोच. फरक इतकाच की तो जन्मापासून असतो (वडिलोपार्जित) की फक्त पालकांचा मृत्युपत्राशिवाय मृत्यू झाल्यावर (स्वकष्टार्जित).
हक्कसोड पत्रावर सही करण्यापूर्वी
कुटुंबं अनेकदा मुलींना भाऊ किंवा आईच्या नावे हक्कसोड पत्र (release deed) करायला सांगतात. एकदा नोंदणी झाली की ते रद्द करणं फार कठीण असतं. सही करण्यापूर्वी:
- सर्व मालमत्तांची यादी मागा: फ्लॅट, जमीन, दुकानं आणि सोसायटी शेअर, त्यांच्या 7/12 उतारा किंवा प्रॉपर्टी कार्ड आणि शेअर सर्टिफिकेटसह.
- प्रत्येक मालमत्ता वडिलोपार्जित आहे की स्वकष्टार्जित आणि तुमच्या हिश्श्याची किंमत किती, ते जाणून घ्या.
- दस्तऐवज स्वतः वाचा. सर्व मालमत्तांमधला हिस्सा सोडताय की एकाच मालमत्तेतला, आणि तुम्हाला काही रक्कम मिळणार आहे का, ते तपासा.
- दबावाखाली किंवा कौटुंबिक कार्यक्रमात सही करू नका. वेळ घेण्याचा आणि सल्ला घेण्याचा तुम्हाला हक्क आहे.
जवळच्या कुटुंबीयांमधील हक्कसोड पत्रावर महाराष्ट्र मुद्रांक अधिनियमानुसार सवलतीचं मुद्रांक शुल्क लागतं; नोंदणीपूर्वी सध्याचा दर तपासा.
तुमचं नाव नोंदवणं
- शेतजमीन: वारस तलाठ्याकडे वारस नोंदीसाठी अर्ज करतात, जी फेरफार नोंदवहीत आणि नंतर 7/12 उताऱ्यावर येते. राज्याच्या ई-हक्क प्रणालीतून ऑनलाइन अर्जही करता येतो.
- सहकारी सोसायटीतील फ्लॅट: संस्था मृत्युपत्र, वारसा प्रमाणपत्र किंवा कौटुंबिक व्यवस्थेच्या आधारे शेअर हस्तांतरित करते. नॉमिनी फक्त तात्पुरता सभासद असतो. पहा: सभासदाच्या मृत्यूनंतर सोसायटी फ्लॅट हस्तांतरण.
- म्हाडा फ्लॅट: पहा: MHADA flat transfer after death (English).
- भाऊ नकार देत असतील तर: दिवाणी न्यायालयातील वाटणी दावा प्रत्येकाचा हिस्सा ठरवतो. सहसा आधी कायदेशीर नोटीस पाठवली जाते.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
माझ्या वडिलांचा मृत्यू 2001 मध्ये झाला. मला अजूनही हिस्सा आहे का?
हो, सहदायिक मालमत्तेत, जर 20 डिसेंबर 2004 पूर्वी नोंदणीकृत दस्तऐवजाने किंवा न्यायालयाच्या हुकूमनाम्याने तिची वाटणी किंवा विक्री झाली नसेल तर. 2005 मध्ये वडील हयात असणं आवश्यक नाही, असं सर्वोच्च न्यायालयाने ठरवलं आहे.
भाऊ म्हणतो वर्षांपूर्वी तोंडी वाटणी झाली होती.
2020 च्या निकालानुसार, सार्वजनिक कागदपत्रांतून स्पष्ट दिसत नसेल तर तोंडी वाटणी मुलीच्या दाव्याविरुद्ध बचाव म्हणून मान्य होत नाही.
वडील सगळं मृत्युपत्राने भावाला देऊ शकतात का?
ते त्यांची स्वकष्टार्जित मालमत्ता आणि सहदायिक मालमत्तेतला त्यांचा स्वतःचा हिस्सा मृत्युपत्राने देऊ शकतात. सहदायिक मालमत्तेतला तुमचा जन्मापासूनचा हिस्सा ते काढून घेऊ शकत नाहीत.
मी मुस्लिम आहे. हे मला लागू आहे का?
नाही. मुस्लिम वारसा मुस्लिम वैयक्तिक कायद्यानुसार चालतो, ज्यात मुलीला साधारणपणे मुलाच्या अर्धा हिस्सा मिळतो. पहा: Muslim inheritance law (English). ख्रिश्चन आणि पारशी भारतीय वारसा अधिनियम, 1925 नुसार चालतात.
सल्ला भेटीसाठी पूर्वनियोजित वेळ घ्यावी लागते. वेळ ठरवण्यासाठी +91 99301 50560 वर फोन करा किंवा WhatsApp संदेश पाठवा.
हे मार्गदर्शक ऑक्टोबर 2026 मधील सर्वसाधारण कायदेशीर स्थिती सांगते. हा कायदेशीर सल्ला नाही; मालमत्ता वडिलोपार्जित आहे का हे तिचा इतिहास आणि कागदपत्रांवर ठरतं.
संबंधित
- Daughter’s share in ancestral property (English)
- बक्षीसपत्र: मुद्रांक शुल्क आणि नोंदणी
- ज्येष्ठ नागरिक कायदा